|
|
Światowe początki
Istnienie fal elektromagnetycznych przewidział teoretycznie w 1864 roku James Clerk Maxwell (1831-1879). Ich obecność wynikała ze skonstruowanego przez niego układu równań opisującego elektryczność i magnetyzm.
Doświadczalnie istnienie tych fal wykazał Heinrich Hertz (1857-1894). Wytworzył je w eksperymencie przeprowadzonym w roku 1887. Za źródło posłużył mu złożony z dwóch krótkich przewodników i źródła drgań elektrycznych dipol (dipol Hertza). W wyniku kolejnych doświadczeń wykazał, że fale elektromagnetyczne mają charakter światła. Po przeprowadzeniu doświadczeń Hertz powiedział: "... fale te nigdy nie znajdą żadnego zastosowania praktycznego, ich odkrycie ma jedynie znaczenie czysto poznawcze".
Jak bardzo mylił się Hertz pokazał osiem lat później Guglielmo Marconi (1874-1937). Zbudował on, a następnie opatentował w 1897 roku zespół nadawczo-odbiorczy pozwalający przesyłać na odległość sygnały alfabetem Morse'a - telegraf bez drutu. Wtedy to narodziło się radio.
Początkowo zasięg był niewielki, ale Marconi intensywnie pracował nad udoskonaleniem swojego wynalazku - w 1899 roku udało mu się przesłać sygnały przez kanał La Manche, trzy lata później przez Atlantyk (to tę datę niektórzy historycy uznają za początek istnienia radia). W 1909 roku Marconi otrzymał Nagrodę Nobla. Równolegle z Marconim eksperymenty z przesyłaniem sygnałów prowadził Aleksander Popow (1859-1905).
Pierwsze - nieregularne - audycje były nadawane już w pierwszej dekadzie XX wieku (w Stanach Zjednoczonych). Odbierane były głównie przez operatorów radiowych na statkach. Na początku lat dwudziestych powstawały już stacje kierowane do każdego posiadacza domowego odbiornika.
Polska radiofonia w latach 1925-1939
Za datę narodzin polskiej radiofonii uznaje się dzień 1 lutego 1925 roku. Wtedy to, o godzinie 18, na fali 385 metrów rozpoczęła nadawanie z Warszawy stacja powstałego dwa lata wcześniej Polskiego Towarzystwa Radiotechnicznego, zajmującego się produkcją sprzętu radiotechnicznego. Nie była to jednak pierwsza emisja z Polski. Już kilka miesięcy wcześniej rozpoczęły się próby, w trakcie których można było usłyszeć pracowników PTR. Wkrótce po rozpoczęciu nadawania na antenie pojawiły się wiadomości Polskiej Agencji Telegraficznej i prognozy pogody. Początkowo zasięg wynosił 200 km, z czasem - w wyniku udoskonaleń - stację było słychać w Krakowie i Wilnie.
W sierpniu 1925 roku przyznana została koncesja na rozpowszechnianie programów radiofonicznych w Polsce. Nie otrzymało jej posiadające już doświadczenie radiowe Polskie Towarzystwo Radiotechniczne, lecz spółka Polskie Radio. O zwycięstwie PR przesądziło powiązanie spółki z koncernem "Siła i Światło".
Nadawanie stałych programów Polskie Radio rozpoczęło 18 kwietnia 1926 roku - w Warszawie na fali 1111 m. W kolejnych latach uruchamiane były stacje w innych miastach. Przed wybuchem wojny działały już rozgłośnie w Krakowie, Katowicach, Wilnie, Lwowie, Toruniu, Warszawie (dwie stacje) i Baranowiczach. Spółka przejęła też "Radio Poznańskie" - subkoncesjonariusza z 1925 roku. W roku 1929 Polskie Radio otrzymało drugą, zmodyfikowaną koncesję na 20 lat. Zalecano w niej wybudowanie nadajnika pokrywającego swym zasięgiem cały kraj. Zalecenie zostało spełnione i już w maju 1931 roku w Łazach koło Raszyna rozpoczęła pracę nowa stacja nadawcza. Moc 120 kW i maszty wysokości 200 metrów stawiały ją na pierwszym miejscu w Europie.
Rozwój UKF (1952-1990)
Pierwszy nadajnik pracujący w zakresie fal ultrakrótkich (UKF) został uruchomiony w Warszawie na częstotliwości 97,6 MHz w roku 1952 (1954). Znajdował się w Forcie Mokotowskim i pracował z mocą 10 kW. Regularna emisja programu rozpoczęła się 1 października 1954 roku. Początkowo był to program ogólnopolski, z czasem zastąpił go program III. Nowe nadajniki pracowały też w Opolu i Katowicach.
W latach sześćdziesiątych nadajniki pracujące w paśmie 87,5-100 MHz zostały - na mocy uzgodnień międzynarodowych - zastąpione nadajnikami pracującymi w paśmie 66-73 MHz. Pierwszymi miastami, w których można było słuchać radia w tym zakresie były Warszawa, Katowice, Bydgoszcz, Gdańsk i Wrocław. Do tzw. "górnego" pasma polska radiofonia powróciła po prawie trzydziestu latach.
Kilka lat po uruchomieniu pierwszych nadajników - na początku lat sześćdziesiątych - rozpoczęto prace nad wykorzystywaniem jednego z dobrodziejstw radiofonii UKF - emisji stereofonicznej. Stała, eksperymentalna emisja sygnału stereofonicznego rozpoczęła się w połowie grudnia 1967 roku - początkowo tylko w Warszawie, na częstotliwościach 69,2 i 93,7 MHz, z czasem w innych regionach.
Program III Polskiego Radia, o którym była mowa powyżej, wystartował 1 kwietnia 1962 roku, choć w innej formie - głównie retransmisja programu ogólnopolskiego - działał już od roku 1958. Początkowo nadawany był tylko w Warszawie, Katowicach i Opolu. Program budowy krajowej radiofonii FM przewidywał budowę 22 stacji nadawczych, pokrywających swym zasięgiem cały kraj.
Koniec lat pięćdziesiątych i lata sześćdziesiąte to też początek rozgłośni młodzieżowych. W maju 1957 roku rozpoczęła nadawanie na falach krótkich Radiostacja Harcerska (od 1960 Rozgłośnia Harcerska) - pierwsza niepubliczna polska stacja radiowa, działająca z krótkimi przerwami (m.in. w roku 1981 i 1993) do dziś (obecnie pod nazwą Radiostacja). Wśród rozgłośni akademickich można wymienić m.in. powstałą w 1966 roku Akademicką Rozgłośnię Radiową Politechniki Białostockiej - Radio Akadera oraz założone w 1971 w Poznaniu Studenckie Radio Afera.
Na ten okres przypadają również początki emisji całodobowej - począwszy od stycznia 1973 roku. Choć w latach 1952-1990 głównie rozwijała się radiofonia UKF, starano się również o poprawę jakości (zasięgu) odbioru na falach długich. 30 lipca 1974 roku oddano do użytku radiostację w Konstantynowie koło Gąbina. Budowla - najwyższy maszt antenowy na świecie (646 metrów) - znalazła się w księdze Guinessa. Nadajnik o mocy 2000 kW zapewniał dobry odbiór w większej części Europy. Maszt ten - w wyniku nieudolnie przeprowadzanych prac remontowych - runął 8 sierpnia 1991 roku, a Program I powrócił do starej radiostacji w Raszynie. Po tym zabiegu zasięg stacji znacznie się pomniejszył - w niektórych miejscach nie osiągając nawet granic Polski.
W styczniu 1976 roku Polskie Radio rozpoczęło emisję Programu IV, który w październiku 1994 roku przekształcił się w edukacyjne Polskie Radio Bis. W latach osiemdziesiątych na ustabilizowanym już rynku radiowym zaczęła się pojawiać nowa stacja - Radio Solidarność - przekształcona później w Radio S.
Radio dziś (1990-...)
Przemiany, które zaszły w Polsce na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych pociągnęły za sobą również zmiany na rynku radiowym. 15 stycznia 1990 roku rozpoczęła nadawanie pierwsza, nie tylko w Polsce, ale również w całej Europie Wschodniej, prywatna stacja radiowa - Radio Małopolska z Krakowa. Początkowo na 70,06 MHz można było słuchać programu francuskiego Radia FUN, później na antenie pojawili się polscy prowadzący i polskie utwory. Wkrótce stacja zmieniła nazwę na RMF FM, pod którą nadaje do dziś. W 1990 roku nowych stacji mogli również słuchać mieszkańcy Opatowa (Radio Opatów), Zakopanego (Radio Alex), Warszawy (Radio S powstałe z Radia Solidarność, obecnie Eska i Radio Zet).
Kolejne lata przynosiły coraz to nowe rozgłośnie - w 1991 powstały m.in. Radio Delta z Bielska, Radio Fiat z Częstochowy, Katolickie Radio Płock, Radio S z Poznania, Radio Maryja z Torunia, w 1992 - Radio Wawa z Warszawy, Radio Piotrków, kieleckie Radio Jedność (dziś Plus Kielce), Radio Gorzów, lubelskie Radio Rytm i Radio Puls, katowickie Radio Flash... Część z nowych stacji emitowała swój program zarówno w starym paśmie (66-74 MHz), jak i w paśmie "zachodnim" (87,5-108 MHz), wykorzystywanym w Polsce jeszcze w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych. Dzięki temu można ich było słuchać zarówno na starych polskich, jak i nowych zagranicznych odbiornikach. Polskie prawo nie było przystosowane do istnienia nadawców prywatnych - ustawa o radiofonii i telewizji została uchwalona dopiero w listopadzie 1992 roku, a weszła w życie 1 marca 1993. "Masowe" powstawanie nowych stacji trwało jeszcze do 1994 roku. Wtedy organ odpowiadający za porządek w eterze - Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji - przeprowadził pierwszy proces koncesyjny, mający na celu uporządkowanie panującej sytuacji. Przyznane w nim zostały trzy sieci ogólnopolskie (początkowo planowano przyznać dwie) i 153 częstotliwości lokalne. Koncesje otrzymywali zarówno dotychczasowi nadawcy (choć nie wszyscy) jak i nowe podmioty. Koncesje ogólnopolskie przypadły Radiu RMF FM, Radiu Zet i Radiu Maryja, odrzucono m.in. wniosek Radia Eska. Koncesję na utworzenie sieci w kilku większych miastach (m.in. Warszawa, Poznań, Wrocław, Rzeszów, Trójmiasto) otrzymała Rozgłośnia Harcerska.
Pierwszy proces koncesyjny uporządkował w znacznym stopniu eter, jednak po jego przeprowadzeniu pozostała jeszcze liczna grupa chętnych do założenia własnej rozgłośni, a również wiele legalnie działających już stacji chciało rozbudować swój zasięg. W związku z tym Rada zdecydowała się na przeprowadzenie drugiego procesu - z założenia ostatniego dotyczącego tak dużej liczby częstotliwości. Przydzielanie kolejnych koncesji miało się już odbywać indywidualnie. Drugi proces koncesyjny przeprowadzony został w latach 1995-96. Zgodę na nadawanie uzyskały w nim kolejne stacje lokalne oraz stacje ponadregionalne - posiadające nadajniki w wybranych miastach Polski - Inforadio (dziś Radio TOK FM) i Radio Wawa. Pod koniec roku 2000 Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji przystąpiła do procesu rekoncesjonowania, czyli wydawania nowych koncesji dla istniejących już nadawców, którym wygasała poprzednia - przyznana w pierwszym (drugim) procesie. Procedura była dość skomplikowana, ponieważ ówczesne przepisy nie uwzględniały możliwości przedłużenia koncesji i należało wydać ją na nowo.
W latach dziewięćdziesiątych stacje radiowe nie tylko pojawiały się, lecz również w kilku przypadkach znikały... Do nieudanych przedsięwzięć należy zaliczyć m.in. Radio Bit z Białegostoku i Radio Top z Lublina. Stacje te otrzymały jedynie częstotliwość w górnym paśmie UKF. Niektóre stacje znikały z powodu nieotrzymania upragnionej koncesji - np. Radio Marconi z Częstochowy i Radio Mozart z Warszawy. Przejściowe problemy z koncesją miały też np. lubelskie Radio Rytm, łódzkie Radio Parada i Radio 66 z Konina. Są też stacje, które pomimo otrzymania koncesji - głównie z przyczyn finansowych - nie wystartowały. Należą do nich m.in. warszawskie Radio Art i Radio Fonon oraz Radio Sopot.
Lata dziewięćdziesiąte przyniosły również wiele zmian w Polskim Radiu. 8 sierpnia 1991 roku runął maszt w Konstatnynowie koło Gąbina. Przeniesienie Programu I do starej radiostacji w Raszynie spowodowało znaczne zmniejszenie zasięgu "Jedynki". Kolejne próby odbudowania masztu pod Gąbinem, jak i znalezienia nowej lokalizacji nie przynosiły rezultatów z uwagi na protesty mieszkańców. W 1997 roku, w związku z remontem masztu w Raszynie, Program I przeniesiony został na częstotliwości Programu II ("dolny" UKF). Przez następne trzy lata z Programem II dzieliło się swoją anteną Polskie Radio Bis ("górny" UKF). W tym okresie Polskie Radio zrezygnowało też z emisji programu na falach średnich. Kłopoty z odbiorem "Jedynki" skończyły się 4 września 1999 roku, kiedy to uruchomiono Radiowe Centrum Nadawcze Polskiego Radia w Solcu Kujawskim. Przy sprzyjających warunkach stację można odbierać od Morza Śródziemnego po Skandynawię i od Francji po Rosję. Problemem pozostał tylko odbiór fal długich w dużych aglomeracjach miejskich, ale w miarę upływu czasu był on rozwiązywany przez nowe częstotliwości UKF. Przed rokiem 2000 - terminem wycofania się Polski z pasma 66-74 MHz - Program II nie powrócił już na swoje dawne częstotliwości. Dzielenie anteny z Radiem Bis trwało do września 2000 roku, kiedy to rozpoczęto budowę nowej sieci UKF na potrzeby Biski.
Od 2000 roku w Polsce wykorzystywane jest jedynie "górne" pasmo UKF (87,5-108 MHz). Wyjątek stanowią rozgłośnie, które z powodu braku górnych częstotliwości nie mogły jeszcze rozpocząć emisji w tym paśmie. Obecnie w Polsce nadaje około 200 stacji radiowych. Ponad 10% tej grupy stanowią rozgłośnie Polskiego Radia, pozostałe to stacje prywatne, samorządowe i kościelne. W skali kraju najpopularniejsze są Radio RMF FM, Program Pierwszy Polskiego Radia i Radio Zet (stacje ogólnopolskie), jednak lokalnie mogą być one wyprzedzane przez silne i lubiane stacje lokalne (np. Radio Parada w Łodzi czy Radio Bogoria w Grodzisku Mazowieckim).
|
|
|
